wielkopolski oddział

stowarzyszenia dziennikarzy
polskich

Żydzi w Kępnie

Żydzi w KępniePoczątki gminy żydowskiej w Kępnie

Pierwsze wzmianki o napływie Żydów na ziemie polskie znaleźć można już w późnośredniowiecznych kronikach. Część z nich przyjechała tu wraz z osadnikami niemieckimi, większość jednak dotarła do Polski, uciekając przed prześladowaniami w Europie Zachodniej.

Masowa migracja Żydów do Polski przypada na okres wypraw krzyżowych. Osiedlali się oni wówczas głównie na Śląsku, by następnie przenieść się w rejony centralnej Polski. Udowodniono, że pod koniec XII wieku żydowska osada istniała już w Kaliszu. Pierwszymi Żydami w Polsce, którzy w 1264 r. otrzymali przywilej od księcia kaliskiego Bolesława Pobożnego, byli Judejczycy z Wielkopolski. Dopiero w 1334 r. król Jan Kazimierz rozszerzył ów przywilej na całą Polskę uzupełniając dodatkowymi przywilejami. Owe przywileje, potwierdzane przez kolejnych królów, stanowiły do rozbiorów Polski w XVIII wieku podstawę ogólnej pozycji prawnej Żydów w Rzeczpospolitej Obojga Narodów. 1.

1. S. Kemlein, „Żydzi w Wielkim Księstwie Poznańskim 1815–1845”, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2001, s 21.

Królewskie przywileje objęły również społeczność żydowską, która w połowie XVII wieku osiedliła się w Kępnie.

Miasto położone na przecięciu dwóch ważnych szlaków komunikacyjnych Wrocław – Warszawa i Poznań – Kraków stanowiło dogodne miejsce do osiedlenia się i prowadzenia ożywionej działalności gospodarczej. Stąd też przybywali do Kępna liczni osadnicy. Mimo tych sprzyjających warunków rozwoju, po rozbiciu dzielnicowym oraz wskutek prowadzonych wojen i częstych zmian właścicieli miasta, Kępno, leżące na granicy Śląska z Wielkopolską, stopniowo traciło na znaczeniu gospodarczym, co spowodowało, że stało się osadą wiejską, która nie odgrywała już znaczącej roli polityczno-gospodarczej na mapie ówczesnego podziału wpływów królewskich.

Zasadniczy rozkwit miasta rozpoczął się w okresie kontrreformacji. Prześladowani za wyznawaną religię niemieccy protestanci zaczęli przybywać do Kępna, co wpływało na rozwój gospodarczy dotąd zaniedbanego wiejskiego regionu przygranicznego. Niemieccy osadnicy pochodzili głównie z przygranicznych miast śląskich: Milicza, Oleśnicy, Ostrowiny. Z zawodu byli: krawcami, szewcami, stolarzami, płóciennikami, kuśnierzami. Osadnicy z Niemiec natychmiast zmienili charakter osady, jaką było Kępno, przyczyniając się do wzrostu liczebności mieszkańców, a co za tym idzie rozwoju terytorialnego. Czynniki te przyczyniły się do tego, że ówczesny właściciel miasta Adam Biskupski z Rudnik wystąpił do króla Jana Kazimierza w Krakowie o nadanie Kępnu praw miejskich. Król przychylił się do tego wniosku i 20 XII 1660 r. wydał akt zawiązania miasta, określający bliżej przysługujące mu swobody i uprawnienia. 2 XII 1661 r. Adam Biskupski nadał miastu, zatwierdzony uprzednio przez Sejm, przywilej lokacyjny. 2.

2. M. Łapa, „Kępińscy Żydzi”, Wydawnictwo Tygodnika Kępińskiego „Pismak”, Kępno 2008, str.10-11

Historycy przypuszczają, że społeczność żydowska osiedliła się w Kępnie jeszcze przed przybyciem ze Śląska pierwszych osadników wyznania protestanckiego. Na podstawie znanych opisów należy jednak stwierdzić, że znaczny napływ Żydów do Kępna nastąpił dopiero w drugiej połowie XVII wieku, kiedy to przyjechało pierwszych 10 rodzin (ok. 50 osób). 3

3. M. Łapa, „Kępińscy Żydzi”, Wydawnictwo Tygodnika Kępińskiego „Pismak”, Kępno 2008, str.11

Część Żydów przybyła do Kępna z Kościana skąd zmuszeni zmuszeni do wyjazdu w 1678 r. z Kościana. Osiedlili się wówczas na terenie starej, opustoszałej od średniowiecza wsi, Milanowice (obecnie Mianowice). Przylegała ona od strony wschodniej do miasta Kępna. Potocznie nazywano ją Kamczatką.

Po przybyciu do Kępna ówczesny właściciel miasta, Marcin Konstanty Olszowski, 16 V 1674 r. wydał przywilej kolonizacyjny, gwarantujący Żydom zamieszkałym w Kępnie prawa osiedleńcze. Na mocy tego przywileju Żydzi otrzymali prawo budowy uliczki z domami przeznaczonymi wyłącznie dla nich, jak również wolność sprzedawania swoich domów dla „lepszych korzyści”. Na tej ulicy, do 1919 r. zwanej Tempelstrasse (później Żydowską, a dziś Orzeszkowej), zabronione było budowanie domów przez osoby wyznania chrześcijańskiego. 4.

4. M. Łapa, „Kępińscy Żydzi”, Wydawnictwo Tygodnika Kępińskiego „Pismak”, Kępno 2008, str.13

Przywilej gwarantował także prawo budowania synagog, szkoły (jesziwa), domu zarządcy dla szkoły i rabina. Dom, przy którym miała powstać łaźnia (mykwa), mógł wybudować również kantor. Żydzi uzyskali także zgodę na urządzenie w odpowiednim miejscu cmentarza (kirkut). Przywilej zezwalał na prowadzenie wszelkiego handlu na łokcie i wagę. Żydzi mogli handlować suknem, solą, śledziami, rybami, jedwabiem, wyrobami z lnu w czasie jarmarków, jak również na Rynku i okolicznych ulicach. Otrzymali wolność prowadzenia zakładów krawieckich i kuśnierskich. W przywileju nie ma natomiast wzmianki na temat tego, czy mogli być zrzeszeni w cechu rzemieślniczym. W dokumencie tym zawarty jest również zapis, który zabraniał Żydom kupowania sprzętów kościelnych. Pozwolono im natomiast pożyczać pieniądze, w zamian za co mogli otrzymać zastaw, który w razie niespłacenia długu po jednym roku i sześciu tygodniach mógł zostać sprzedany. Przywilej wydany przez Marcina Olszowskiego określał zasady rozstrzygania sporów. Jeżeli chrześcijanin będzie prowadzić proces z Żydem, musi najpierw zwrócić się o rozstrzygnięcie sporu do najstarszego Żyda (rabina), dopiero gdy jego decyzja wyda mu się niesłuszna, wówczas może zwrócić się o apelację do pana miasta. Podobnie się dzieje, gdy Żyd oskarży chrześcijanina, wówczas jest zobowiązany zwrócić się o rozstrzygający wyrok do właściciela miasta. Żydów nie można było sądzić na podstawie prawa magdeburskiego, byli oni bowiem wyłączeni w całym kraju spod jurysdykcji samorządu miejskiego, podlegając wyłącznie sądownictwu królewskiemu. W sprawach przestępstw kryminalnych popełnionych przez Żyda, nieprzekraczających 100 gramów czystego srebra, stosowane były regulacje prawa żydowskiego. Jeżeli sprawa przekraczała graniczną wartość 100 gramów czystego srebra Żyd, aby udowodnić swoją niewinność, zobowiązany był przysięgać na 10 przykazań. Jednocześnie, gdyby któryś z Żydów został napadnięty przez chrześcijanina, najbliższy sąsiad lub władze miejskie winny udzielić mu pomocy. 5.

5. M. Łapa, „Kępińscy Żydzi”, Wydawnictwo Tygodnika Kępińskiego „Pismak”, Kępno 2008, str.14-15

Przywileje dla Żydów były kolejno odnawiane i uzupełniane w latach 1692, 1714, 1744, 1752 i 1780.

Z nadanego ludności żydowskiej przywileju jasno wynika, że miała ona całkowitą swobodę handlu, z nieograniczonymi możliwościami zbytu towaru. W tym czasie, w gospodarczym rozwoju miasta, wytworzył się niepisany podział ról. Ludność wyznania protestanckiego, głównie Niemcy, mieli monopol na produkcję rzemieślniczo - przemysłową, natomiast Żydzi dominowali w lokalnym handlu. Dobrze prosperowali, gdyż nie mieli konkurencji, albowiem szlachcie nie wolno było handlować, karą za podjęcie się takiej działalności była utrata klejnotu szlacheckiego. Chłopi z kolei nie mieli prawa przemieszczania się, byli „przypisani do ziemi”.4.JPG

Żydowski handel impulsem rozwoju Kępna

Wraz z rozwojem miasta zaczęły się formować pierwsze cechy rzemieślników: szewców, sukienników, płócienników i gmiński, czyli wspólny. Przykładowo statut szewców był wielonarodowy, obowiązywał więc każdego rzemieślnika bez względu na wyznanie. Jeden z paragrafów w statucie odnosił się jednak ewidentnie do rzemieślników wyznania mojżeszowego. Czytamy w nim: „Żydzi, którzy kupują skórę lub wosk od „fusiarzy”(partaczy) na wsiach, powinni dawać na każdy kwartał sześć funtów wosku, albo płacić sześć grzywien kary. Jeżeli upoważniłby ich do tego jakiś inny urząd, powinien się wpierw porozumieć z cechem. Natomiast wolno Żydom skupować skóry w mieście i poza miastem na sześć mil tylko w porozumieniu z cechem. Ustala się te postanowienia, ponieważ z innych krajów i miast przybywają kupcy, którzy wykupują skóry i sprzedają drogą okrężną po wysokich cenach”. 6.

6. M. Łapa, „Kępińscy Żydzi”, Wydawnictwo Tygodnika Kępińskiego „Pismak”, Kępno 2008, str.19

W końcu XVII wieku ludność żydowska zamieszkała w Kępnie uzyskała znaczące przywileje od właścicieli miasta, jak również od biskupa wrocławskiego. Skutkowało to tym, iż w 1793 r. w Kępnie działało już wielu żydowskich rzemieślników: 18 kuśnierzy, 15 krawców, 13 rzeźników, 10 szmuklerzy, 6 piekarzy, 4 rękawiczników, 3 złotników, 2 bławaciarzy, mydlarz, siodlarz i blacharz. 7.

7. M. Łapa, „Kępińscy Żydzi”, Wydawnictwo Tygodnika Kępińskiego „Pismak”, Kępno 2008, str.20

Gmina żydowska lokalną potęgą gospodarczą

Napływ nowych osadników do miasta spowodował, że w związku z wyznawaną religią utworzyły się trzy główne grupy ludności: rodzima ludność pochodzenia polskiego – wyznania rzymskokatolickiego, niemieccy przybysze ze Śląska – wyznania protestanckiego oraz Żydzi – wyznania mojżeszowego. Wyznawcy tych religii utworzyli własne gminy wyznaniowe, zbudowali kościoły i synagogę. Wszyscy żyli zgodnie z nakazami swojej wiary. Podziały wyznaniowe były wówczas tak duże, ze każda z tych grup żyła w separacji od pozostałych. W tym czasie największy ciężar podatkowy ponosili Żydzi. Wnioskować można, że byli już wówczas najbardziej rozwiniętą gospodarczo społecznością w Kępnie. W latach kolejnych pan miasta zwiększał świadczenia podatkowe o tzw: rybne, śledziowe, dymne: miał również dochody z „wagi miasta”. Ponadto Żydzi płacili mu corocznie 2150 talarów tylko od uboju zwierząt. 8

8. M. Łapa, „Kępińscy Żydzi”, Wydawnictwo Tygodnika Kępińskiego „Pismak”, Kępno 2008, str.22

W Kępnie krzyżowało się 6 traktów handlowych: do Warszawy przez Wieruszów, Piotrków; do Krakowa przez Bolesławiec; do Brzegu przez Namysłow; do Wrocławia przez Syców, Oleśnicę; do Kalisza przez Grabów; do Poznania przez Ostrzeszów. Trakt ten wpływał na rozwój handlu i rzemiosła w mieście. Z opisu jarmarku w 1784 r. wynika, że jednego dnia było piętnastu kupców, „mających po osiem wołów każdy”. Po udanych transakcjach handlowych chodzili po mieście, kupowali sukna, pili wino, grali na skrzypcach i weselili się. 9

9. M. Łapa „Kępińscy Żydzi”, Wydawnictwo Tygodnika Kępińskiego „pismak”, Kępno 2008, str.23

W tym czasie handel zdominowany był w mieście przez społeczność żydowską. Hebrajczycy skupowali towary z bliższej i dalszej okolicy oraz sprzedawali je na targach i 15 jarmarkach w ciągu roku w mieście. Liczne swobody i ulgi zagwarantowane przywilejami wystawionymi przez właścicieli miasta, przyczyniały się do umacniania gminy żydowskiej pod względem gospodarczym. Żydzi mieli pozwolenie na wolny wyrąb drzewa. Zezwolono im też na wyrób wódek, wytwarzanie wina oraz na sprzedaż dowolnej ilości chleba i masła. 10

10. M. Łapa, „Kępińscy żydzi”, Wydawnictwo Tygodnika Kępińskiego „Pismak”, Kępno 2008, str.25

W tym czasie odgrywali już istotna rolę w życiu ekonomicznym miasta.

Ponadto nie włączyli się w toczący się w owym czasie konflikt miedzy katolikami i ewangelikami. A tym samym skutecznie pozyskiwali coraz to nowe przywileje i systematycznie zaczęli osiągać dominującą pozycję gospodarczą. Tak, że w 1793 r. mieszkało już w Kępnie 1200 Żydów i byli już liczbowo równi ludności rzymskokatolickiej. 11

11. M. Łapa, „Kępińscy Żydzi”, Wydawnictwo Tygodnika Kępińskiego „Pismak”, Kępno 2008, str.25

Już na koniec XVIII stulecia, na około 2800 mieszkańców Kępna, Żydzi stanowili 50 %, natomiast Polacy i Niemcy po około 25 %. Wraz z rozwojem przemysłu (browary, fabryki papierosów, cygar, mydła, waty), handlu hurtowego i detalicznego oraz rzemiosła wzrastał dobrobyt znacznej części kępińskich Żydów. Należy tu zaznaczyć, że dopiero w końcu XVIII w. niektórzy Żydzi, uzyskali od pana miasta zgodę na nabywanie domów w Rynku. Świadczyło to o ich dużych wpływach w Kępnie. 12

12. J. Kurzawa, S. Nawrocki, „Dzieje Kępna“, Wydawca Federacja Towarzystw Kulturalnych Ziemi Kaliskiej i Urząd Miasta i Gminy w Kępnie, Kalisz 1982, s.64.

Za ich ówczesną silą gospodarczą przemawia fakt, iż w 1862 r. na kępińskim Rynku, jednym z największych w Wielkopolsce, na 42 budynki, zaledwie jeden należał do Polaka, 5 do Niemców, 2 do miasta, a 34 nieruchomości należały do Żydów. 13

13. M. Łapa, „Kępińscy Żydzi”, Wydawnictwo Tygodnika Kępińskiego „Pismak”, Kępno 2008, str.29

A już w 1879 r. najwięcej kamienic w mieście należało do mieszkańców wyznania mojżeszowego. Na ogólną liczbę 429 budynków byli właścicielami 239 domów, przy czym na Rynku na 45 kamienic – 42 należały do Żydów. Niemcy i Polacy mieli wówczas w Kępnie po 95 domów. 14.

14. M. Łapa, „Kępińscy Żydzi”, Wydawnictwo Tygodnika Kępińskiego „Pismak”, Kępno 2008, str. 43

Synagoga i cmentarz

W tym czasie w Kępnie, wierni wyznania mojżeszowego uczestniczyli w nabożeństwach w wybudowanej jeszcze w 1689 r. drewnianej bożnicy, która wymagała już gruntownych remontów i okazywała się zbyt mała dla rozrastającej się w mieście populacji Żydów. W marcu 1814 r. w domu kępińskiego rabina, Izraela Janusza Laudana, odbyło się zebranie w tej sprawie, na którym, zdecydowano, aby ostatecznie przystąpić do budowy murowanej synagogi. I tak 31 III 1814 r. zawarto kontrakt na budowę synagogi pomiędzy dwoma architektami, którzy zarazem byli mistrzami rzemiosła murarskiego i ciesielskiego ze śląskiego Brzegu Fryderykiem Wilhelmem i Karolem Fryderykiem Schefflerami a kępińską gminą żydowską, reprezentowaną przez Barucha Wollmana i S. Schagera. Już w następnym roku budowa została ukończona. Fasada kępińskiej bóżnicy jest podobna do fasady opery w Berlinie a zarazem unikatową wśród zabytków architektury bóżniczej na terenie Polski i innych krajów środkowej Europy. 15.

15. M. Łapa, „Kępińscy Żydzi”, Wydawnictwo Tygodnika Kępińskiego „Pismak”, Kępno 2008, str.35-36

W kolejnych latach 1893 i 1926 odnawiano synagogę w Kępnie.

Osiedlający się w Kępnie Żydzi zgodnie z otrzymanym przez ówczesnego właściciela miasta, Marcina Konstantego Olszowskiego przywilejem kolonizacyjnym gwarantującym im prawa osiedleńcze z 16. V 1674 r., otrzymali również prawo założenia własnego cmentarza. 16

16 M. Łapa, „Kępińscy Żydzi”, Wydawnictwo Tygodnika Kępińskiego „Pismak”, Kępno 2008, str.130

Cmentarz żydowski (kirkut) ulokowano tradycyjnie w pewnej odległości od miasta, a mianowicie w Chojęcinie na tzw. Grzybowie, gdzie pierwsze pochówki zmarłych rozpoczęto w w 1690 r. 17

17. www.izrael.badacz.org-katalog zabydkow/woj.wielkopolskie/Kepno

Stąd można przypuszczać, że istniał on w tym samym miejscu nieprzerwanie od końca XVII wieku do okupacji hitlerowskiej.

Na cmentarzu najwięcej nagrobków żydowskich wykonanych było z: piaskowca, granitu i marmuru. Macewy otoczone były wieloma drzewami iglastymi, głównie sosnami. Mniemać można, że na przestrzeni wieków, gdy w Kępnie i okolicy mieszkali Żydzi pochowano na nim kilka tysięcy osób wyznania mojżeszowego. Według bardzo ostrożnego szacunku tuż przed wybuchem wojny na cmentarzu ustawionych było ponad 2000 macew. 18

18. M. Łapa, „Kępińscy Żydzi”, Wydawnictwo Tygodnika Kępińskiego „Pismak”, Kępno 2008, str.131

Wybuch II wojny światowej i okupacja hitlerowska radykalnie zmieniły sytuację cmentarza. Okupanci niemieccy, dewastując cmentarz, najcenniejsze nagrobki wywieźli jako materiał budowlany w głąb Rzeszy. Dużą ich część przewieziono na kępiński Rynek, gdzie w latach 1942/43 (okres pierwszych bombardowań przez aliantów miast w Rzeszy) Niemcy wykorzystali je przy budowie basenu przeciwpożarowego. 19

19. M. Łapa, „Kępińscy Żydzi”, Wydawnictwo Tygodnika Kępińskiego „Pismak”, Kępno 2008, str.132.

Pozostałymi nagrobkami wybrukowano ulice oraz użyto je jako materiał budowlany przy powstającym wówczas dla przesiedleńców niemieckich osiedlu. Tak, że w czasie okupacji cmentarz został prawie całkowicie zlikwidowany. Po wojnie władze komunistyczne nie troszczyły się zupełnie o pozostałe jeszcze porozbijane nagrobki żydowskie. Część z nich w 1948 r. użyto jako materiał budowlany do budowy „Pomnika Bohaterów”, który stanął na kępińskim Rynku.20

20. Mirosław Łapa „Tajemnica Pomnika Bohaterów”, „Tygodnik Kępiński” nr 41 (729) z 11 X 2007 r. (wyciągnięto z pomnika 25 macew).

Macewy wykorzystano również do budowy pomnika poświęconego „utrwalaczom władzy ludowej”. Pomnik poświęcony funkcjonariuszom - Milicji Obywatelskiej, Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego i Żołnierzom Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego walczących z „reakcyjnym podziemiem” został rozebrany na początku lat dziewięćdziesiątych. W 1943 r. w południowej części miasta Niemcy wybudowali kilkanaście budynków dla przyjeżdżających z Rzeszy osadników. Do budowy fundamentów użyto nagrobków z cmentarza żydowskiego. Poza tym przeprowadzono drobne naprawy bruku w mieście 21

21. J. Kurzawa, S. Nawrocki, „Dzieje Kępna“, Wydawca Federacja Towarzystw Kulturalnych Ziemi Kaliskiej i Urząd Miasta i Gminy w Kępnie, Kalisz 1982, s. 175.

Pozostawiony przez wiele lat bez opieki cmentarz uległ całkowitemu zniszczeniu. Aktualnie w jednej z części po byłym cmentarzu (ul. Wrocławska) funkcjonuje stacja obsługi pojazdów. Miejsce po zapomnianym cmentarzu nadal czeka, choć na skromny obelisk upamiętniający jego istnienie.

Emigracja kępińskich Żydów

Od połowy XIX wieku zaczyna się stopniowa emigracja kępińskich Żydów do lepiej rozwiniętych gospodarczo miast, takich jak: Poznań, Bydgoszcz czy też miast w ogóle dotychczas nie zamieszkałych przez Żydów, takich jak: Kościan czy Pleszew. Żydzi z Kępna na pewno też nielegalnie emigrowali na Śląsk. Po 1850 r. przez Hamburg i Anglię, pierwsi kępińscy Żydzi emigrują do Stanów Zjednoczonych (Nowy York, Carson City). Osiedlają się również w Niemczech (Wrocław) i Anglii. We Wrocławiu zamieszkują głównie przy ul. Ogrodowej (Garteustrasse), gdzie tworzą nawet związek byłych kępnian. 22

22 M. Łapa, „Kępińscy Żydzi”, Wydawnictwo Tygodnika Kępińskiego „Pismak”, Kępno 2008, str.50.

Pod koniec XIX w. rząd Niemiec, zorientowawszy się, że Żydzi w Kępnie mają bardzo korzystne warunki do prowadzenia swojej działalności handlowej postanowił ograniczyć ich przywileje. Żydzi byli między innymi zobowiązani do płacenia podatku poborowego, narzucono im też ograniczenia w handlu. Stąd też wielu z nich zdecydowało się na emigrację do Prus, Anglii i Ameryki. W tym czasie cale rodziny żydowskie wyjeżdżały z Kępna na Zachód szukając dla siebie korzystniejszych warunków społeczno - ekonomicznych w innych krajach. Pozostawione po sobie mieszkania zasiedlali Polacy i przyjeżdżający do miasta Niemcy. 23

23. M. Łapa, „Kępińscy Żydzi”, Wydawnictwo Tygodnika Kępińskiego „Pismak”, Kępno 2008, str.50.

W początkach wielu XX, gdy również do Kępna dotarły skutki światowego kryzysu ekonomicznego (rosło bezrobocie), wielu Żydów zmuszonych było szukać pracy w przemysłowych miastach Polski, ale również z uwagi na bliskość granicy w Niemczech. To powodowało kolejną falę emigracji zarobkowej z Kępna. Największe skupisko kępińskich Żydów w latach trzydziestych XX w. było w USA w Nowym Yorku. Żydzi posiadali tam własną aleję cmentarną, której grzebano tylko tych pochodzący z Kępna, jak i ich potomków pochodzących z tego regionu. 24

24. M. Łapa, „Kępińscy Żydzi”, Wydawnictwo Tygodnika Kępińskiego „Pismak”, Kępno 2008, str.50.

Żydowscy mieszkańcy Kępna, którzy przez Hamburg emigrowali do Ameryki osiedlali się też w państwach Ameryki Południowej. To oni, aż do 1933 r. byli prekursorami rozwoju handlu państw południowo - amerykańskich z zagranicą. Nawiązali rozległe kontakty handlowe od Azji po hiszpańskojęzyczną Amerykę aż do wybrzeży Afryki. 25

25. M. Łapa, „Kępińscy Żydzi”, Wydawnictwo Tygodnika Kępińskiego „Pismak”, Kępno 2008, str.51-52.

Na początku XX wielu rozpoczynająca się emigracja na Śląsk i dalej, do Ameryki, gdzie w pierwszej kolejności wyjechali najbogatsi Żydzi, spowodowała, że tuż przed wybuchem pierwszej wojny światowej, Żydzi na tle ogólnej liczby mieszkańców Kępna stanowili już tylko 11,5 %. ludności.

2.JPG

Żydzi w okresie międzywojennym

Po odzyskaniu niepodległości w 1920 r. żydowscy mieszkańcy Kępna zaczęli wyjeżdżać do Niemiec. Byli to głównie Żydzi uważający się za Niemców, którzy mieszkając wiele lat na terenie zaboru pruskiego zasymilowali się z ludnością niemiecką. Taka postawa ludności żydowskiej była pochodną braku własnej państwowości – Żydzi utożsamiali się z państwem, w którym się osiedlali, uważając je za swoją ojczyznę. Trudności z przynależnością państwową u Żydów zawsze się nasilały, gdy dany obszar przechodził pod suwerenność innego państwa. 26.

26. D. Matelski, „Mniejszość niemiecka w Wielkopolsce 1918–1939”, Poznań 1987, s. 256.

Znaczna część Żydów poczuła się wówczas bardziej przywiązana do Niemiec niż do Polski. Do Rzeszy wyjeżdżali głównie bogaci Żydzi: adwokaci, bankierzy, przemysłowcy, ludzie, którzy chcieli utrzymać swój wysoki status i poziom życia. Udając się na Zachód, liczyli na szybki awans społeczny, gdyż to właśnie tam był dobrze rozwinięty przemysł oraz szkolnictwo. W Kępnie pozostało tylko 35 rodzin żydowskich, właścicieli okazałych kamienic na Rynku, centralnym placu o korzystnym położeniu dla prowadzonego przez nich handlu. 27

27. M. Łapa, „Kępińscy Żydzi”, Wydawnictwo Tygodnika Kępińskiego „Pismak”, Kępno 2008, str.54.

Żydzi, którzy zdecydowali się zostać w Kępnie, objęci zostali uregulowaniami prawnymi nadanymi przez naczelnika państwa Józefa Piłsudskiego, dekretem z 7 II 1919 r., będącym podstawą prawną funkcjonowania wyznania mojżeszowego w Polsce. Żydowska gmina wyznaniowa w Kępnie miała charakter przymusowej Korporacji i zrzeszała też Żydów niewierzących. Należała również do Żydowskiego Związku Religijnego. Poza kwestiami religijnymi, takimi jak: utrzymanie rabina, synagogi, domu modlitw, cmentarza, koszernego uboju czy łaźni, gmina zajmowała się również ściąganiem podatków i działalnością charytatywną. W okresie dwudziestolecia międzywojennego Żydzi korzystali z takich samych praw, jak pozostali mieszkańcy miasta. Mimo to większość kępińskich Żydów wyjechała z miasta. Spowodowało to, że jedynie polscy kupcy zaraz po emigracji Żydów mogły znaleźć zatrudnienie w mieście. 28.

28. M. Łapa, „Kępińscy Żydzi”, Wydawnictwo Tygodnika Kępińskiego „Pismak”, Kępno 2008, str.55.

Z przeprowadzonego spisu ludności w 1921 r. wynika, że w Kępnie Żydzi stanowili tylko 2,4 % ogółu mieszkańców. To ubytek bardzo znaczny, biorąc pod uwagę fakt, ze jeszcze 50 lat wcześniej ludność żydowska stanowiła ponad 40 % ogółu mieszkańców Kępna. Głównym ich dochodem były zyski czerpane, tak jak przed laty, z handlu oraz drobnego rzemiosła. 29.

29. M. Łapa, „Kępińscy Żydzi”, Wydawnictwo Tygodnika Kępińskiego „Pismak”, Kępno 2008, str.55.

W tym okresie w Kępnie utworzona została specjalna Kasa Samopomocowa, tzw. „bezprocentowa”, z której mogli korzystać niezamożni Żydzi, kupcy i rzemieślnicy. Jednocześnie w mieście działały inne żydowskie organizacje społeczne, jak Stowarzyszenie Dobroczynne Gemilus Chesed, którego prezesem był Markus Halberstamm, liczące 27 członków. Kolejną organizacją społeczną działającą w Kępnie było Stowarzyszenie Kobiet Żydowskich, z prezesem Tiefenbrunn, który kierował pracami 33 kobiet. W 1933 r. działało nadal najstarsze stowarzyszenie żydowskie Israelitischer Kranken – Verpflegungs und Beerdigungsverein (Stowarzyszenie Pomocy Żydowskim Chorym, Potrzebującym Opieki i Pochówku) liczące 23 osoby, które założone zostało jeszcze w 1690 r. 30

30. M. Łapa, „Kępińscy Żydzi”, Wydawnictwo Tygodnika Kępińskiego „Pismak”, Kępno 2008, str.59.

Na mocy dokumentu z 1674 r. gmina żydowska otrzymała pozwolenie , oprócz przywileju wybudowania synagogi z łaźnią i domu dla rabina, mogli również prowadzić szkoły. Kiedy rozpoczęto pierwsze systematyczne nauczanie i budowę szkoły – brak na ten temat przekazów kronikarskich. Najprawdopodobniej musiała ona się mieścić w dzielnicy żydowskiej, nazywanej Kamczatką, bowiem ludność żydowska mogła osiedlać się tylko w tym rejonie miasta. Przyjąć należy, że żydowska szkoła rozpoczęła swą działalność krótko po uzyskaniu pozwolenia, gdyż bogobojni Żydzi bardzo dbali o wykształcenie swoich dzieci w duchu religii, którą wyznawali. W 1837 r., gdy wprowadzono wyznaniowe związki szkolne, kępińska gmina żydowska pobudowała okazały, piętrowy budynek szkolny przy ulicy Szkolnej 6. Mieścił on cztery izby szkolne oraz dwa mieszkania dla nauczycieli żydowskich. W okresie jej istnienia, w szkole uczyli: Wieluner i Hoffman. 31

31. M. Łapa, „Kępińscy Żydzi”, Wydawnictwo Tygodnika Kępińskiego „Pismak”, Kępno 2008, str.175-176.

Szkoła ta funkcjonowała do 1875 r.

Dekretem niemieckiego cesarza Wilhelma I, w 1875 r. zostały rozwiązane działające w Kępnie trzy wyznaniowe związki szkolne: ewangelicki, katolicki i żydowski. Majątek ich wraz z nieruchomościami został przejęty przez skarb państwa pruskiego, który przekazał trzy budynki szkolne z wyposażeniem gminie miasta Kępno. Władze miasta natomiast przeznaczyły budynek po katolickiej szkole na urządzenie nowej, wspólnej dla wszystkich wyznań, szkoły miejskiej. Dzieci żydowskie - wraz ze swoimi rówieśnikami – ewangelikami i katolikami, uczyły się w tej szkole do 1912 r., kiedy to władze miasta wybudowały nowy gmach szkolny o dwudziestu klasach, z salą gimnastyczną i boiskiem, przy dawnej ulicy Rychtalskiej, obecnie Sienkiewicza 21.

Od 1874 r. działała też w mieście Wyższa Szkoła Żeńska, do której uczęszczały również Żydówki. W pierwszym roku otwarcia pięcioklasowa szkoła miejska liczyła 116 uczennic. Szkoła do 1912 r. mieściła się w budynku po zamkniętej szkole ewangelickiej przy ulicy Poniatowskiego 16, a następnie, aż do likwidacji w 1926 r., w budynku byłej szkoły żydowskiej przy ulicy Szkolnej 6. Z uwagi na małe zainteresowanie nauką w gimnazjum żeńskim, w roku szkolnym 1928/1929 po raz ostatni odbył się egzamin maturalny i władze miejskie zlikwidowały szkołę. 32.

32. M. Łapa, „Kępińscy Żydzi”, Wydawnictwo Tygodnika Kępińskiego „Pismak”, Kępno 2008, str.178.

W 1900 r. przeniesiono z Kluczborka do Kępna żydowska lożę „Concordia”, jako placówkę Buei–Brithu. Oprócz żydowskiej szkoły (jesziwa) w latach 1836–1875 przy ulicy Szkolnej, istniała jeszcze szkoła (chedera), w której uczono Talmudu i języka hebrajskiego. Mieściła się ona przy ulicy Słodowej, w budynku po dawnym browarze.33

33. M. Łapa, „Kępińscy Żydzi”, Wydawnictwo Tygodnika Kępińskiego „Pismak”, Kępno 2008, str.179.

Różnorodność organizacji i instytucji żydowskich, działających w tym czasie w Kępnie, wynika z ich głębokich tradycji samopomocowych, bez których zagrożona byłaby ich egzystencja w społeczeństwie, w którym stanowili mniejszość narodową.

Żydzi, a Polacy

W wielkopolskich środowiskach miejskich dochodziło do izolacji i bojkotu ludności żydowskiej. W Kępnie, w którym w tym czasie była tylko mała grupa Żydów (około 2 %), nie dochodziło do tak radykalnych spięć na tle wyznaniowym. Ludność żydowska mieszkała głównie w wydzielonej dzielnicy (Kamczatce) oraz w Rynku, zajmowała się handlem, harmonijnie współpracując w tym zakresie z ludnością polską i niemiecką, w pierwszych latach po odzyskaniu przez Polskę niepodległości.

Dopiero w połowie lat trzydziestych ubiegłego wieku znaczny wpływ w Kępnie zaczęło odgrywać Stronnictwo Narodowe, które głosiło hasła walki z komunizmem oraz zredukowania wpływów żydowskich w mieście. Pogarszające się warunki bytowe społeczeństwa katolickiego powodowały, że stronnictwo miało duży wpływ na postawy antyżydowskie ludności polskiej. W tym czasie Stronnictwo Narodowe w Kępnie, kierowane przez prezesa Jana Berskiego, liczyło 110 członków. Członkowie Stronnictwa Narodowego usiłowali nakłonić miejscową ludność do bojkotu żydowskich kupców, głosząc „swój do swego, po swoje” i organizując pikiety protestacyjne pod sklepami żydowskimi. Taka sytuacja doprowadziła do zaostrzenia stosunków ekonomicznych między kępińską ludnością katolicką a mieszkańcami wyznania mojżeszowego. 34

34.M. Łapa, „Kępińscy Żydzi”, Wydawnictwo Tygodnika Kępińskiego „Pismak”, Kępno 2008, str.61.

Sytuacja taka utrzymywała się do wybuchu drugiej wojny światowej. Jednak mimo tak napiętych stosunków ekonomicznych między obu społecznościami w Kępnie nie doszło do radykalnych wystąpień przeciwko ludności żydowskiej, tak jak to miało miejsce w innych miejscach Polski, gdzie odbyły się pogromy w środowiskach żydowskich. W ostatnich miesiącach poprzedzających agresję Niemiec na Polskę poprawiły się stosunki narodowościowe w Kępnie między społecznością polską a żydowską. Na taką postawę obu środowisk wpływ miała agresywna polityka Niemiec, która nastawiona była wrogo zarówno do Polaków, jak i Żydów.

Diametralnie inaczej w okresie dwudziestolecia międzywojennego kształtował się stosunek ludności żydowskiej do Polaków. W początkowym okresie funkcjonowania niepodległego państwa polskiego kępińscy Żydzi nie potrafili się „odnaleźć” w nowych warunkach społeczno-politycznych. Część z nich emigrowała. Była to głównie ludność zasymilowana z Niemcami. Pozostali starali się ułożyć sobie życie w Kępnie. W owym czasie wśród kępińskiej społeczności żydowskiej występował podział na Żydów „niemieckich” oraz Żydów, którzy przybyli do miasta ze wschodnich rejonów Polski. Ludność, która przyjechała do miasta, była wrogo nastawiona do Niemców. Mimo napiętych relacji ekonomicznych między Polakami i Żydami w okresie przed wybuchem wojny dało się zauważyć zbliżenie obu narodów w biernym oporze przeciwko Niemcom zamieszkałym w Kępnie.

Holokaust kępińskich Żydów

Tuż przed II wojną światową w Kępnie mieszkało 210 Żydów. Część z nich, przeczuwając zbliżający się najazd hitlerowskich „nadludzi” i w konsekwencji eksterminację swojego narodu, na kilka dni przed wybuchem wojny wyjechała z miasta na wschód. Do nich zalicza się m. in. rodzina rabina Markusa Halberstamma, która uratowała się, wyjeżdżając przed wybuchem II wojny światowej, a po wojennej tułaczce zamieszkała na stałe w USA. 35

35 M. Łapa, „Kępińscy Żydzi”, Wydawnictwo Tygodnika Kępińskiego „Pismak”, Kępno 2008, str.69.

Większość Żydów jednak została w Kępnie. Nie wierzyli oni w wojnę, ani też w najbardziej ponury i tragiczny objaw późniejszych hitlerowskich rządów z czasów okupacji. Stało się inaczej w południe 1 IX 1939 r. na kępiński Rynek wjechał pierwszy hitlerowski samochód zwiadowczy. Tuż po nim od strony południowej, ulicą Sienkiewicza, zaczęły wkraczać do miasta pierwsze oddziały wojska niemieckiego. Kępno znalazło się pod okupacją hitlerowską. 3 X 1939 r. przeprowadzono przez miasto w kierunku Niemiec pierwszą grupę polskich jeńców oraz osoby cywilne złapane na drogach w czasie ucieczki przed najeźdźcą. Była wśród nich młodzież szkolna oraz Żydzi z Kępna. 36

36. J. Kurzawa, S. Nawrocki, „Dzieje Kępna“, Wydawca Federacja Towarzystw Kulturalnych Ziemi Kaliskiej i Urząd Miasta i Gminy w Kępnie, Kalisz 1982, s. 162-164.

Potwierdza się tu przypuszczenie, że część Żydów uciekała z Kępna tuż przed wybuchem wojny do centralnej Polski Od tej chwili stałym stałym elementem terrorystycznej działalności okupanta stały się częste aresztowania, przesiedlenia i deportacje mieszkańców powiatu kepińskiego. Wyjątkowo okrutną metodą prześladowań było wysiedlanie ludności z jej mieszkań i tym samym pozbawienie jej w ten sposób wszelkiego dobytku. Już w pierwszych dniach października wszyscy Żydzi zamieszkali w Kępnie w ciągu dwóch dni zostali przymusowo wywiezieni z miasta przez niemieckie władze okupacyjne. „Nie wolno im było zabrać niczego, nawet najbardziej potrzebnych przedmiotów codziennego użytku. Pozostawiony w domach dobytek rozgrabili miejscowi Niemcy”. 37

37. M. Łapa, „Kępińscy Żydzi”, Wydawnictwo Tygodnika Kępińskiego „Pismak”, Kępno 2008, str.71.

Na stronie internetowej www.izrael.badacz.org.zydzi_w_polsce/katalog_wielkopolska_kepno.html

– autor jej stwierdza, iż: „Podczas II wojny światowej Niemcy przeprowadzili masowe wysiedlenia wszystkich Żydów z Kępna do gett w Generalnej Guberni” Przypuszczam, że chodzi tu o wysiedlenia jesienią 1939 r.
We wrześniu 1939 r. w Kępnie zamieszkiwało najprawdopodobniej około 200 Żydów . W informacji internetowej (www.izrael.badacz.org – patrz wyżej) stwierdzono, iż według spisu powszechnego w 1931 r. w Kępnie było 262 Żydów. Jednak stan wymienionej populacji zmniejszał się wskutek wyjazdu wielu Żydów z tego miasta , szczególnie za granicę. Stąd też liczba około 200 Żydów na dzień 1 IX 1939 r. wydaje się całkiem realna. Wszystkich wysiedlono do Generalnego Gubernatorstwa. Tak więc już na początku 1940 r. w Kępnie najprawdopodobniej nie było Żydów. 38

38. Sławomir Abramowicz Główny Specjalista Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Łodzi – Opinia do sprawy Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Łodzi, sygn. Ko 65/07, w związku z pismem redaktora naczelnego „Tygodnika Kępińskiego”, z dnia 17 IX 2007 r., dotyczącym Żydów kępińskich w okresie okupacji hitlerowskiej [w] M. Łapa, „Kępińscy żydzi”, Wydawnictwo Tygodnika Kępińskiego „Pismak”, Kępno 2008, str.79.

Z kolei Idzi Kalis w swojej książce „Wspomnienia i relacje z tamtych lat Kępna”, gdzie opisuje wkroczenie wojsk niemieckich w 1939 r. do miasta, a następnie represje wobec ludności cywilnej, najpierw pisze – W końcu października 1939 r. z miasta wywieziono wszystkich Żydów, którzy musieli się spakować w ciągu 24 godzin. Wywieziono ich do getta w Łodzi, w którym zostali wymordowani. Było to około 200 osób. Jednak już w następnym zdaniu czytamy -1 listopada tegoż roku w czasie uroczystości żałobnych na cmentarzu, żandarmi hitlerowscy roznosili do wielu mieszkańców miasta ( w tym Żydów – przypis PK) zawiadomienia, że o godzinie 14.00 dnia następnego muszą opuścić miasto i udać się na własną rękę poza rzekę Prosnę do Kongresówki. Warunki były dość łagodne, gdyż zezwalały ze sobą zabrać każdą ilość bagażu, również na wozach. Zarządzenie to dotyczyło przeważnie kupców, przemysłowców oraz wolnych zawodów i inteligencji. Jednak wszystkie urządzenia domowe i pościel musiały pozostać w mieszkaniu. Klucze do mieszkań właściciele zmuszeni byli oddawać na posterunku policji. Za niezastosowanie się do tego zarządzenia groziły surowe kary, włącznie z karą śmierci.39

39. Idzi KalisWspomnienia i relacja z tamtych lat Kępna”, Wydawnictwo Tygodnika Kępińskiego „Pismak”, Kępno 2007, s.28; J. Kurzawa, S. Nawrocki, „Dzieje Kępna“, Wydawca Federacja Towarzystw Kulturalnych Ziemi Kaliskiej i Urząd Miasta i Gminy w Kępnie, Kalisz 1982, s.170.

Swoje wspomnienia I. Kalis pisał na początku lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku, stąd z uwagi na ówczesne oficjalnie obowiązujące zalecenia partyjne, jak również mając jeszcze w pamięci wydarzenia, jakie miały miejsce w marcu 1968 r. nie mógł precyzyjne określić jakiej narodowości dotyczyło to zarządzenie. A wcześniej już napisał, że wszystkich Żydów wymordowano w getcie w Łodzi, co dziś z uwagi na szerszy dostęp do informacji jest mało prawdopodobne. Jednak w znacznej części potwierdza on tezę pracownika IPN w Łodzi, że kępińscy Żydzi zostali zmuszeni do wyjazdu z miasta do Generalnego Gubernatorstwa.

Autorzy książki „Dzieje Kępna” podają jeszcze inną akcję wysiedlania ludności tym razem z powiatu kępińskiego.– „Druga akcja wysiedleńcza miała miejsce 6 XII 1939 r. Wyzute z mieszkań i wszelkich dóbr osobistych osoby zwożone były do Domu Katolickiego oraz do Strzelnicy (obecnie kino „Sokolnia” – przypis PK). Były to głównie rodziny z Kępna, Grabowa, Ostrzeszowa i okolicy, przybyłe tu po 1918 r. z byłej Galicji i Kongresówki. Ogółem wysiedlono wtedy 934 osoby, w tym 41 osób z Kępna. Ludzie ci zostali prawie wszyscy wywiezieni do Generalnej Guberni, w okolice Mińska Mazowieckiego i rozlokowani tam po wsiach”. 40

40. J. Kurzawa, S. Nawrocki, „Dzieje Kępna“, Wydawca Federacja Towarzystw Kulturalnych Ziemi Kaliskiej i Urząd Miasta i Gminy w Kępnie, Kalisz 1982, s.170-171.

J. Kurzawa i S. Nawrocki nie podają w swojej publikacji narodowosci deportowanych, tak, że śmiało można przypuszczaać, że w tej grupie wysiedlonych mogli być również Żydzi z Kępna, jak i powiatu. Co potwierdza tezę postawioną przez pracownika IPN w Łodzi.

Ogółem od poczatku okupacji wysiedlono z miasta około 1500 osób, nie licząc wywiezionych na prace przymusowe w głąb Rzeszy. Na miejsce wysiedlonych rodzin polskich i żydowskich przybywali Niemcy z Rzeszy (głównie urzędnicy i pracujacy w niemieckich służbach aparatu represji), Niemcy bałtyccy, z Besarabii, znad Morza Czarnego. Osiedliło się wówczas w mieście sporo niemieckiej ludności z okolicznych miejscowości. 41

41. M. Łapa „Kępińscy Żydzi”, Wydawnictwo Tygodnika Kępińskiego „Pismak”, Kępno 2008, str.84.

Z powodu licznych wysiedleń liczba mieszkańców Kępna znacznie się zmniejszyła. Kępno w 1939 r. liczyło prawie 8000 mieszkańców, a już w 1941 r. wszystkich mieszkańców było tylko 6394, w tym 384 Niemców. W kolejnych latach zwiększała się liczba ludności niemieckiej. Gdy w styczniu 1945 r. do miasta wkroczyły oddziały Armii Czerwonej, w Kępnie mieszkało ogółem 8021 osób, w tym 1645 Niemców i około 2500 volksdeutschów. 42.

42. J. Kurzawa, S. Nawrocki, „Dzieje Kępna“, Wydawca Federacja Towarzystw Kulturalnych Ziemi Kaliskiej i Urząd Miasta i Gminy w Kępnie, Kalisz 1982, s.171.

Jak można przypuszczać większość Żydów z powiatu kępińskiego została przesiedlona do Generalnego Gubernatorstwa. W skład którego wchodziły ziemie okupowane przez Niemców, a nie zostały włączone do Rzeszy. Obszar GG podzielony był na cztery dystrykty administracyjne (krakowski, warszawski, radomski i lubelski). Przytoczone wyżej źródła sugerują, iż z Kępna szły do GG zorganizowane transporty wysiedleńcze i Żydzi trafiali w konkretne miejsca wyznaczone wcześniej przez okupanta. 43.

43. „Ludzie ci zostali prawie wszyscy wywiezieni do Generalnej Guberni, w okolice Mińska Mazowieckiego i rozlokowani tam po wsiach” - J. Kurzawa, S. Nawrocki, „Dzieje Kępna“, Wydawca Federacja Towarzystw Kulturalnych Ziemi Kaliskiej i Urząd Miasta i Gminy w Kępnie, Kalisz 1982, s.170-171.

Można przypuszcać, że w tej sytuacji Żydzi z Kępna nie mogli liczyć na pomoc rdzennych współziomków, którzy walczyli o przetrwanie, jak i ludności polskiej dla której byli obcy. Ograniczało to również ich możliwości przemieszczania się w inne części Generalnego Gubernatorstwa.Choć można postawić tu tezę, że w pierwszym okresie wysiedlenia (jesień 1939 – zima 1940), gdy nie było jeszce gett mogli wyjechać w inne regiony Generalnego Guubernatorstwa, albowiem powrót do Kępna był raczej niemożliwy. Istaniała bowiem granica oddzielająca Kraj Warty od Generalnego Gubernatorstwa.

Jeżeli żydowscy mieszkańcy Kępna znależli się w granicach Generalnego Gubernatorstwa, w chwili powstania gett napewno przytłaczajaca większość z nich została tam zamknięta. A stamtąd w zależnosci od usytuowania getta zostali odtransportowani do obozów zagłady w: Bełżcu, Sobiborze, Treblince, Auschwitz lub Majdanku.

Od śmierci w Auschwitz uratował się tylko jeden kępnianin, Abracham Pankowski (ur. 27 IX 1923 r), który z obozu pracy w Krzesinach został wysłany transportem do Auschwitz. Udało mu się uciec z kolumny w czasie ewakuacji obozu w styczniu 1945 r., podczas tzw. „marszu śmierci”. Po wojnie, w 1945 r. w kępińskim magistracie wziął on ślub cywilny z ocalałą Żydówką Lalą Majerowicz, i wyjechał do USA. 44

44. M. Łapa, „Kępińscy Żydzi”, Wydawnictwo Tygodnika Kępińskiego „Pismak”, Kępno 2008, str.93.

W częściowo zachowanych danych o więźniach obozu koncentracyjnego w Auschwitz, odnotowanych jest dwunastu Żydów, którzy urodzili się w Kępnie. Byli to: Garnmann Hugo Israel, Honig Leopold, Meisner Wolff Israel, Reinhard Julia Sara, Wieruszowski Salo Israel, Zelek Aron, Blumenthal-Kempner Enestine, Garnmann Nathan, Goldmann Hirsch, Kaliski-Goldman Florentine, Mendel Liese, Wagenaar-Dzialoszynski Ella Helena. 45

45. M. Łapa, „Kępińscy Żydzi”, Wydawnictwo Tygodnika Kępińskiego „Pismak”, Kępno 2008, str. 95-96.

Należy jednak przypuszczać, iż zginęło w nim więcej osób, po których nie zachowały się żadne dokumenty, świadczące o tym, że urodzili się lub mieszkali w powiecie kępińskim. Część dokumentów obozowych została zniszczona przez esesmanów jeszcze przed wyzwoleniem obozu, stąd nie istnieje pełna lista ofiar obozu Auschwitz.

Po wojnie, w 1945 r., do Kępna wróciło tylko 8 Żydów. Przebywali oni w mieście zaledwie kilka miesięcy, albowiem w spisie ludności przeprowadzonym w 1946 r., nie odnotowano już żadnego mieszkańca wyznania mojżeszowego. Aktualnie w Kępnie nie mieszka już żadna osoba, mająca swoje korzenie w żydowskiej tradycji kulturowej.

1.jpg

Populacja Żydów zamieszkałych w Kępnie w latach 1674–1946

(na podstawie - M. Łapa, „Kępińscy Żydzi” str.100-101)

Rok Wszyscy mieszkańcy Żydzi
1674 ok. 1000 10 rodzin (ok. 50 osób)
1784 ok. 3000 ok.1200
1794 2768 1411
1798 2658 1470
1800 3536 1308
1816 4005 1300
1820 4713 2578
1837 6156 3476
1840 6260 3577
1849 5682 3189
1862 6000 2500
1871 6030 2449
1895 5757 1237
1903 5707 1158
1905 - 804
1910 6400 739
1921 6390 158
1925 6681 128
1927 6968 132
1928 6927 143
1929 6811 158
1930 6872 160
1931 6886 262
1933 7402 210
1939 7760 210
styczeń 8021 0
grudzień 5704 8
 


Bibliografia

Gazety, czasopisma i karty internetowe

Karta internetowa „izrael.badacz.org”

Tygodnik Kępiński”

Książki, opracowania i artykuły

- I. KalisWspomnienia i relacja z tamtych lat Kępna”, Wydawnictwo Tygodnika Kępińskiego „Pismak”, Kępno 2007.

- S. Kemlein, „Żydzi w Wielkim Księstwie Poznańskim 1815–1845”, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2001

- J. Kurzawa, S. Nawrocki, „Dzieje Kępna“, Wydawca Federacja Towarzystw Kulturalnych Ziemi Kaliskiej i Urząd Miasta i Gminy w Kępnie, Kalisz 1982.

- M. Łapa, „Kępińscy Żydzi”, Wydawnictwo Tygodnika Kępińskiego „Pismak”,

Kępno 2008.

- M. Łapa, „Tajemnica Pomnika Bohaterów”, „Tygodnik Kępiński” nr 41 (729)

z 11 X 2007 r.

- D. Matelski, „Mniejszość niemiecka w Wielkopolsce 1918–1939”, Poznań 1987.